Concertina

De concertina behoort tot de familie van de zgn. doorslaande tongeninstrumenten. Het principe van doorslaande tongen om tonen voort te brengen is al duizenden jaren in gebruik in Azie. Eén van de meest in het oog springende Aziatische muziekinstrumenten met doorslaande tongen is de Chinese Sheng. Dit voor Europeanen bizar ogende mondorgel trok in de late 18e eeuw dan ook de aandacht van wetenschappers en orgelbouwers. In he begin 19e eeuw kwamen de doorslaande tongen in Europa in zwang in de vorm van primitieve mondharmonica´s. En al snel verschenen er allerlei experimentele muziekinstrumenten met doorslaande tongen.

Rond 1830 ontwikkelde Carl Friedrich Uhlig in de Duitse plaats Chemnitz de konzertina. Zijn instrument was een directe reactie op de net nieuwe uitvinding van het accordeon door de Weense orgelbouwer Damien. Het accordeon bestond toen nog uit een balg met aan één kant een handvat en aan de andere kant een serie knoppen. Onder elke knop zat een een samenklank, een akkoord. Het was bedoeld als eenvoudig begeleidings instrument. Bij de konzertina van Uhlig zaten aan beide kanten van de balg knopjes waaronder geen samenklanken maar enkele noten. Aanvankelijk een C toonladder, links de lagere tonen en rechts de hogere. Alle toetsen horizontaal geordend, direct onder de vingertoppen. De akkoorden kon je eventueel zelf maken door verschillende knopjes tegelijk in te drukken. Maar het was ook mogelijk om enkelvoudige of eenvoudige meerstemmige melodieën te spelen. Beide instrumenten waren wisseltonig. Een balg kan uiteraard twee kanten op, je kan trekken en je kan duwen. Als je een knopje induwt op een wisseltonig instrument, wisselt bij het wisselen van de balgrichting ook de toon. Onder elke toets zitten dus twee, of meer zoals bij het accordeon, verschillend gestemde tongen.
Uhlig kwam uit een familie van textielfabriekanten. Vanuit deze textielfabrieken begon hij goedkope konzertina´s te produceren die hij door heel Europa verkocht.
De Duitse konzertina ontwikkelde zich verder tot grote instrumenten met 96 knopjes. Heinrich Band bedacht een andere toetsordening met 144 knoppen, zijn instrumenten kregen de naam bandonion.

Naar aanleiding van de Chinese Sheng en mogelijk de Duitse Neushiang, ontwikkelde de Engelse uitvinder Charles Wheatstone een instrument dat hij de Symphonium noemde. De Scheng houd je vast in de kom van je beide handen de tonen uit de toonladder zijn wisselend geordend tussen de vingers van de linker en rechterhand. Wheatstone´s symphonium had een vergelijkbare ordening. Het blaasinstrument hield je vast tussen beide duimen en pinken. De overige vingers bedienden de knopjes. De tonen van de zaten vertikaal geordend, dus de hoge tonen in de richting van de vingertoppen en de lage in de richting van de pols. Daarbij waren de tonen zoals bij de Sheng beurtelings links en rechts geordend.
Al snel vormde Wheatstone het weinig succesvolle blaasinstrument om tot een balginstrument. De door hem gepatenteerde ordening van de toetsen handhaafde hij op het instrument, wat omgedoopt werd tot concertina of Engelse concertina. Zijn instrumenten waren niet wisseltonig maar gelijktonig. Bij het wisselen van de balgrichting veranderde de toon dus niet. Onder elke toets zaten hier dus twee gelijk gestemde tongen. Wheatstone´s concertina´s waren handgemaakte prijzige exclusieve instrumenten.

De Duitse Konzertina´s werden goedkoop in massaproductie gemaakt en waren al snel populair, ook in Engeland. De Engelse concertina bouwers moesten met lede ogen aanzien hoe hun markt overspoeld werd met deze eenvoudige instrumenten. De Engelse bouwers begonnen met het produceren van concertina´s met het Duitse systeem maar met de Engelse bouw. Dit groeide uit tot zgn. Anglo-German concertina´s. De toevoeging German is in de eeuw erna in onbruik geraakt. De instrumenten met aanvankelijk 20 toetsen waarop je alleen in C of G kon spelen groeide uit tot chromatische instrumenten met 30 tot 40 toetsen.

Zowel de Engelse als de Anglo-German concertina´s hebben hun voor en nadelen. In een poging de voordelen bij elkaar te verenigen in één instrument ontstond de zgn. Duet Concertina. Dit is een gelijktonig instrument, de anglo-wisseltonigheid zit makkelijk in de weg bij het vormen van vloeiende melodieën. Verder heeft de Duet niet de op de Sjeng gebaseerde Wheatstone toets ordening maar met, eenvoudig gezegd, de hoge tonen rechts en de lage tonen links. Iets wat de Anglo ook heeft. De Engelse concertina houd je vast tussen duim en pink. Iets wat vooral een wat steviger toonvorming in de weg staat. De Duet concertina heeft riempjes over de rug van de handen heen, zoals bij de Duitse en Anglo-German concertina zodat je volledig grip hebt op de balg.

sheng
Sheng uhlig
Konzertina Uhlig neutchiang
Neutchiang symphonium
Symponium
Engelse Concertina Anglo Concertina